Zatrzymanie bliskiej osoby – co może zrobić rodzina?

W pierwszych godzinach najważniejsze są spokój, szybkie ustalenie podstawowych informacji i niedziałanie pod wpływem emocji. To, co rodzina zrobi na początku, może mieć znaczenie dla dalszego przebiegu sprawy.

• Osoba zatrzymana ma określone prawa: powinna zostać poinformowana o przyczynach zatrzymania, ma prawo do kontaktu z adwokatem lub radcą prawnym, prawo do złożenia albo odmowy złożenia oświadczenia, prawo do otrzymania odpisu protokołu zatrzymania oraz prawo do zażalenia na zatrzymanie.

Najpierw ustal, gdzie znajduje się zatrzymany

Pierwszym krokiem jest ustalenie, która jednostka prowadzi czynności. W praktyce może to być komisariat Policji, komenda miejska, komenda wojewódzka, prokuratura albo inny organ, np. Straż Graniczna, CBA, CBŚP lub Żandarmeria Wojskowa – zależnie od sprawy.

Rodzina powinna ustalić:

• gdzie zatrzymano bliską osobę,
• dokąd została przewieziona,
• jaka jednostka prowadzi czynności,
• kto jest funkcjonariuszem prowadzącym albo dyżurnym,
• czy doszło już do przesłuchania,
• czy przedstawiono zarzuty,
• czy zatrzymany żąda kontaktu z adwokatem.

Nie zawsze przez telefon zostaną udzielone szczegółowe informacje. Warto jednak spokojnie podać dane zatrzymanego i zapytać, czy przebywa w danej jednostce oraz czy można przekazać informację o obrońcy.

Skontaktuj się z adwokatem możliwie szybko

W sprawach karnych pierwsze godziny są bardzo ważne.

• Zatrzymany może być przesłuchiwany, mogą być wykonywane przeszukania, okazania, konfrontacje, zabezpieczenia telefonu, badania albo inne czynności. Dlatego rodzina powinna jak najszybciej skontaktować się z adwokatem, szczególnie gdy sprawa dotyczy narkotyków, przemocy, wypadku, jazdy po alkoholu lub narkotykach, oszustwa, kradzieży, rozboju albo poważniejszych zarzutów.

Zatrzymany ma prawo do niezwłocznego kontaktu z adwokatem lub radcą prawnym i do bezpośredniej rozmowy z nim. W wyjątkowych sytuacjach organ może zastrzec obecność przy tej rozmowie, ale samo prawo kontaktu z obrońcą powinno zostać zapewnione.

• Rodzina może ustanowić obrońcę dla zatrzymanego. W praktyce oznacza to, że bliscy mogą skontaktować się z adwokatem, przekazać mu informacje i umożliwić szybkie podjęcie czynności. To często najlepszy sposób, aby zatrzymany nie został sam w sytuacji, której nie rozumie.

Nie namawiaj zatrzymanego do „wyjaśniania wszystkiego od razu”

Częsty błąd rodziny to telefoniczne lub emocjonalne namawianie: „powiedz wszystko”, „wyjaśnij, że to pomyłka”, „podpisz i wracaj”. W sprawie karnej takie rady mogą zaszkodzić. Osoba zatrzymana ma prawo złożyć oświadczenie, ale ma też prawo odmówić złożenia oświadczenia i korzystać z pomocy obrońcy.

Nie chodzi o utrudnianie postępowania. Chodzi o to, że zatrzymany bywa zestresowany, zmęczony, zaskoczony i nie zna materiału sprawy. Może powiedzieć coś nieprecyzyjnie, podpisać protokół bez zrozumienia albo przyjąć wersję narzuconą pytaniami. Później odkręcanie takich wyjaśnień bywa trudne.

• Najbezpieczniejszy komunikat dla bliskiego to: zachowaj spokój, poproś o kontakt z adwokatem, czytaj dokumenty przed podpisaniem, nie składaj pochopnych wyjaśnień.

Zabezpiecz podstawowe informacje i dokumenty

Rodzina może pomóc, przygotowując materiał potrzebny obrońcy. W pierwszym etapie warto zebrać fakty, nie interpretacje.

Przydatne mogą być:

• imię, nazwisko i PESEL zatrzymanego,
• numer telefonu zatrzymanego,
• adres zamieszkania,
• informacja o miejscu zatrzymania,
• godzina zatrzymania, jeśli jest znana,
• dane świadków zatrzymania,
• informacje o stanie zdrowia i przyjmowanych lekach,
• dokumentacja medyczna, jeżeli zatrzymany choruje,
• dane pracodawcy, jeśli trzeba powiadomić o nieobecności,
• informacje o dzieciach lub osobach zależnych, jeśli zatrzymany sprawuje nad nimi opiekę,
• dokumenty związane ze sprawą, np. umowy, faktury, wiadomości, potwierdzenia przelewów.

Jeżeli zatrzymany przyjmuje leki, choruje przewlekle, ma problemy psychiczne, jest po zabiegu, wymaga diety albo stałej opieki medycznej, trzeba jak najszybciej przekazać tę informację adwokatowi i jednostce prowadzącej czynności. Osoba zatrzymana powinna zostać pouczona także o prawie do dostępu do pierwszej pomocy medycznej.

Ustal, czy doszło do przeszukania

Zatrzymaniu często towarzyszy przeszukanie mieszkania, samochodu, telefonu, komputera albo miejsca pracy. Rodzina powinna zachować protokoły i dokładnie sprawdzić, co zostało zabrane.

Warto ustalić:

• czy przeszukano mieszkanie,
• kto był obecny przy przeszukaniu,
• jakie rzeczy zabezpieczono,
• czy wydano pokwitowanie,
• czy sporządzono protokół,
• czy zgłoszono uwagi do protokołu,
• czy zabezpieczono telefon, komputer, dokumenty, nośniki danych.

Nie należy usuwać wiadomości, kasować plików, opróżniać kont, przepisywać majątku ani „porządkować” rzeczy po zatrzymaniu. Takie działania mogą zostać ocenione bardzo negatywnie i w niektórych sytuacjach mogą prowadzić do dodatkowych problemów.

Ile może trwać zatrzymanie?

W typowej sprawie karnej zatrzymanie nie może trwać dowolnie długo. Jeżeli organ chce, aby zatrzymany został tymczasowo aresztowany, musi przekazać sprawę do sądu w ustawowych terminach. Zatrzymanego należy zwolnić, jeżeli ustanie przyczyna zatrzymania albo jeżeli nie zostanie on przekazany do dyspozycji sądu w odpowiednim czasie. Przepisy przewidują również prawo do zażalenia na zatrzymanie.

Dla rodziny praktycznie ważne jest to, aby odnotować godzinę zatrzymania. To pozwala kontrolować czas czynności i szybko reagować, jeśli sprawa zmierza w kierunku wniosku o tymczasowe aresztowanie.

Co, jeśli prokurator chce tymczasowego aresztowania?

Jeżeli sprawa jest poważna, prokurator może złożyć do sądu wniosek o tymczasowe aresztowanie. Wtedy odbywa się posiedzenie aresztowe. To bardzo ważny etap, bo sąd decyduje, czy zatrzymany wyjdzie na wolność, czy trafi do aresztu na czas postępowania.

Rodzina może wtedy pomóc, dostarczając obrońcy dokumenty pokazujące, że zatrzymany ma stałe miejsce zamieszkania, pracę, rodzinę, obowiązki opiekuńcze, leczenie albo inne okoliczności przemawiające przeciwko aresztowi. Czasem znaczenie może mieć też propozycja poręczenia majątkowego, dozoru Policji, zakazu kontaktu z określonymi osobami albo zakazu opuszczania kraju jako alternatywy dla aresztu.

Czego rodzina nie powinna robić?

W emocjach łatwo wykonać telefon albo wysłać wiadomość, która później pogorszy sytuację. Rodzina nie powinna:

• kontaktować się ze świadkami w sposób, który może wyglądać jak nacisk,
• usuwać wiadomości, dokumentów lub plików,
• publikować informacji o sprawie w internecie,
• komentować sprawy publicznie,
• namawiać kogokolwiek do zmiany zeznań,
• próbować „załatwiać” sprawy poza formalną drogą,
• przekazywać Policji chaotycznych wyjaśnień bez konsultacji,
• podpisywać dokumentów, których nie rozumie.

Najlepsza pomoc to spokojne zebranie informacji, kontakt z obrońcą i przekazanie mu materiałów, które mogą mieć znaczenie.

Co powiedzieć zatrzymanemu, jeśli uda się z nim porozmawiać?

Krótko i spokojnie:

• „Jesteśmy w kontakcie z adwokatem. Poproś o możliwość rozmowy z obrońcą. Czytaj wszystko przed podpisaniem. Nie składaj pochopnych wyjaśnień. Powiedz, jeśli potrzebujesz leków albo pomocy medycznej.”
• Nie warto prowadzić przez telefon szczegółowej rozmowy o sprawie, o dowodach, o innych osobach ani o tym, „co dokładnie mówić”. Rozmowy mogą być stresujące, przerywane i nie zawsze bezpieczne procesowo.

Pytania i odpowiedzi - zatrzymanie bliskiego - Q&A

Czy rodzina może ustanowić adwokata dla zatrzymanego?

Tak. Bliscy mogą skontaktować się z adwokatem i podjąć działania, aby obrońca jak najszybciej skontaktował się z zatrzymanym.

Czy zatrzymany musi składać wyjaśnienia?

Nie. Zatrzymany ma prawo złożyć oświadczenie, ale ma też prawo odmówić. Jeżeli jest przesłuchiwany jako podejrzany, przysługuje mu również prawo do odmowy składania wyjaśnień i odmowy odpowiedzi na pytania.

Czy Policja musi powiedzieć rodzinie, gdzie jest zatrzymany?

Zakres informacji udzielanych rodzinie może być ograniczony, ale zatrzymany ma prawo żądać zawiadomienia osoby najbliższej lub innej wskazanej osoby o zatrzymaniu. Informacja o tym wynika z pouczeń dla zatrzymanego.

Czy zatrzymany może rozmawiać z adwokatem od razu?

Zatrzymanemu na jego żądanie należy niezwłocznie umożliwić kontakt z adwokatem lub radcą prawnym oraz bezpośrednią rozmowę.

Czy rodzina może odebrać rzeczy zatrzymanego?

To zależy od sytuacji. Część rzeczy może zostać zabezpieczona jako dowód. W sprawie praktycznej trzeba ustalić to z jednostką prowadzącą czynności albo przez obrońcę.

Co zrobić, jeśli zatrzymany choruje albo przyjmuje leki?

Należy jak najszybciej przekazać informację jednostce prowadzącej czynności i obrońcy. Warto przygotować dokumentację medyczną, nazwy leków i dawkowanie.

Czy można złożyć zażalenie na zatrzymanie?

Tak. Zatrzymanemu przysługuje zażalenie do sądu. Termin wynosi 7 dni od zatrzymania.